ایران معاصر و چالش مدرنیسم، مدرنیزاسیون و دموکراسی

سید علی محمودی
 فرضیه من از این قرار است: تحقق دموکراسی در یک جامعه، در گرو مدرنیزاسیون برپایه مدرنیسم است. 

  

مقدمه


چگونگی دستیابی جامعه­های انسانی به دموکراسی همواره از مسائل و دلمشغولی­های اصلی انسان در دوران جدید بوده ­است. این مسآله فقط به کشورهای درحال توسعه محدود نمی­شود، بلکه در تاریخ سده­های اخیر


به­ویژه از دوره­ روشنگری در سده هجدهم میلادی تاکنون، در کشورهای توسعه­یافته نیز موضوع بحث و گفت­و­گو بوده و هست. در ادبیات دموکراسی­خواهی و پی­افکندن جامعه­های دموکراتیک، معمولا سه مفهوم اصلی در نوشته­ها و گفته­ها بیشتر به کار می­روند. این سه مفهوم عبارت­انداز: «مدرنیته»[1] (تجدّد).  «مدرنیسم»[2] ( نوگرایی) و «مدرنیزاسیون»[3] (نوسازی). برای پرداختن به این موضوع بنیادین که یک جامعه چگونه می­تواند به دموکراسی دست­یابد، روشن ساختن این سه مفهوم از نظر معنی و تفاوت آنها با یکدیگر، گامی ضروری است.


 برای نیل به هسته سخت موضوع این مقاله و مطرح کردن فرضیه یا مدعای اصلی، سه پرسش زیر مهم به­نظر می­رسند:

1.مدرنیته، مدرنیسم و مدرنیزاسیون، هر یک چه معنایی دارند و دارای چه وجوه تمایزی با یکدیگر هستند؟

2.آیا مدرنیزاسیون بدون مدرنیسم به دموکراسی می­انجامد؟

3.هرگاه رسیدن به دموکراسی در جامعه، بسته به عینیت­یافتن مدرنیسم و مدرنیزاسیون باشد، اولویت با کدامیک است: مدرنیسم یا مدرنیزاسیون؟

در پرتو پرسش­های بالا - که می­کوشم درحد امکان به آنها پاسخ بدهم -، فرضیه من از این قرار است: تحقق دموکراسی در یک جامعه، در گرو مدرنیزاسیون برپایه مدرنیسم است. موضوع این نوشتار ماهیتی فلسفی- جامعه شناختی- دارد، زیرا از سویی بحث دموکراسی در دوران مدرن و تدقیق مفهوم­های مدرنیته، مدرنیسم و مدرنیزاسیون و نسبت آنها با دموکراسی از درونمایه نظری و فلسفی برخوردار است؛ از سوی دیگر، تطبیق تجربه­های دموکراتیک (که در مقاله حاضر با اشاره­هایی به ایران معاصر همراه است) با مبانی نظری، ما را به قلمرو جامعه­شناسی دعوت می­کند.

مدرنیته، مدرنیسم، مدرنیزاسیون

 یکی ازمشکلات رایج درگفتارها، نوشتارها و گفت و گوها- حتی دربرخی از محیط های علمی و دانشگاهی-، به کار بردن سه مفهوم مدرنیته، مدرنیسم و مدرنیزاسیون به جای یکدیگر و به صورت مترادف است.این امر نشان دهنده خَلط میان این سه مفهوم با همدیگر است. آشکار است که بکار گرفتن نادرست و غیر دقیق این مفهوم ها، بدون این که وجوه تمایز آنها معلوم شود، موجب آشفتگی، ابهام و بدآموزی در فهم درست آن ها می شود و چه بسا در میدان عمل، پی آمد های منفی دربر داشته باشد. پیرامون پرسش نخست این مقاله می توان گفت  مفهوم های مدرنیته، مدرنیسم و مدرنیزاسیون، در برگیرنده ادبیاتی گسترده است که پیشینه آن به ژان ژاک روسو در سده هجدهم می رسد. روسو نخستین اندیشه وری است که واژه مدرنیست[4] را همان گونه به کار برد که بعدها در سده های نوزدهم و بیستم رواج یافت.(1) این مقاله در صدد تبیین دیدگاه های گوناگون در باره مفهوم های یاد شده نیست؛ بلکه می کوشد تصویری روشن از آن ها ارائه کند تا در پرتو آن، به نسبت این مفهوم ها با دمکراسی بپردازد.
 

 یکی از نظریه پردازان بزرگ  مدرنیته در روزگار ما، مارشال بِرمن(   -1940) است که در کتاب مشهور خود هرآنچه سخت و استوار است دود می شود وبه هوا می رود، تجربه مدرنیته، به بحث پیرامون سه گانه مدرنیته، مدرنیسم و مدرنیزاسیون پرداخته است. بِرمن « مدرنیته» را وجه خاصی از تجربه حیاتی می داند که مردان و زنان سراسر جهان در آن شریک اند.مدرن بودن در نگاه او، تعلق داشتن به محیطی است سرشار از تجربه ها و دگرگونی ها، و درنوردیدن تمامی مرزهای جغرافیایی و قومی، طبقاتی و ملی، دینی و ایدئولوژیکی. به تعبیر بِرمن، « مدرن بودن یعنی تعلق داشتن به جهانی که درآن، به قول مارکس، « هرآنچه سخت و استوار است، دود می شود و به هوا می رود.» »(2). زندگی مدرن از اندیشه ها، دانش ها، و تجربه های گوناگون بهره جسته است. کشفیات بزرگ، نو آوری ها و پیشرفت های صنعتی و فن آورانه به این زندگی کمک کرده اند. این فرایند پیچیده، بینش و فرهنگی باز و پویا به انسان عطا می کند و به او این امکان را می دهد که با همنوعان خویش از نعمت همسخنی، همکنشی و همبودی بهره مند شود. چنین پدیده ای را «مدرنیسم» می نامیم. « مدرنیزاسیون»، اما، فرایند دگرگونی های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی است که در شهرنشینی، تاسیس دولت و بنیان نهادن ساختار ها و نهاد ها به مثابه فرایندهای عینی، تبلور می یابد. بر این اساس، تجربه مدرنیته، روایتی تاریخی است که از همنشینی مدرنیسم و مدرنیزاسیون با ما سخن می گوید.(3)

بِرمن در تجربه مدرنیته، تاریخ مدرنیته را به سه مرحله بخش می کند. مرحله نخست، حدودا از سده شانزدهم آغار می شود وتا پایان سده هجدهم تداوم می یابد. در این مرحله، مردمان بدون داشتن درک دقیق و روشنی از تجربه زندگی مدرن و داشتن آگاهی ناچیزی از اجتماع مدرن، در پی جست و جوی واژگان مناسب برای توصیف این وضعیت جدید هستند. مرحله دوم با جنبش انقلابی دهه 1790 آغاز می شود که انقلاب کبیر فرانسه با سربرآوردن یک جمهور[5] بزرگ مدرن، نقطه عطف آن است. سپس در سده نوزدهم، مردمانی که به این جمهورمدرن تعلق دارند، چگونگی زیستن در جهان های غیر مدرن را از لحاظ مادی و معنوی به یاد می آورند. این دوگانگیِ درونی و حس زیست همزمان در دو جهان متفاوت، ایده های مدرنیزاسیون و مدرنیسم را به بارمی آورد و شکوفا می سازد. مرحله سوم به سده بیستم اختصاص دارد. این مرحله شاهد گسترش فراگیر مدرنیزاسیون در جهان است. فرهنگ جهانی و رشد یابنده مدرنیسم در عرصه هنر و اندیشه پیروزی های بزرگی به دست می آورد.اما از دیگر سو، گرچه جمهور مدرن همچنان گسترش می یابد، اما « به شمار کثیری از پاره های پراکنده تجزیه می شود که هر یک با زبان خصوصی و قیاس ناپذیر خویش سخن می گویند...»(4)

تاریخ مدرنیته نشان می دهد که این پدیده امری خلق الساعه نبوده است, بلکه به مثابه فرایندی پویا، چالشگر ورشدیابنده، در طول سده ها به تدریج مراحل زایش، بالندگی و بلوغ خویش را طی کرده است. اگر سده شانزدهم میلادی را سرآغاز برآمدن مدرنیته بگیریم، اینک مدرنیته در ابتدای دومین دهه از پنجمین سده عمر خویش است.دوران مدرن، منشا دگرگونی های بزرگ و خیره کننده در قلمرو دانش، فلسفه،هنر، ادبیات، صنعت و فن آوری است؛ اما فلسفه در این میان نقش تعیین کننده ای داشته است و دارد، زیرا تغییرات بنیادین در عرصه تجربه و عمل در این دوران، از پدید آمدن دگرگونی در معرفت شناسی، جهان شناسی و انسان شناسی سرچشمه می گیرد که فلسفه متکفل آن است.  

   اندیشه ها و ارزش هایی که مدرنیسم را می سازند، سرچشمه هایی در برآیند تلاش های فیلسوفان، نظریه پردازان و دانشمندان دارند که در مکتب های فکری و فلسفی بازتاب یافته و سپس در چارچوب اصولی صورتبندی شده است. مدرنیسم از آبشخور هایی  نظری تغذیه می کند که در درازنای تاریخ  به­ویژه از دوران نوزایش به این سو، به تدریج فراهم آمده ­اند. اگرچه مکتب­های گوناگون سیاسی- فلسفی به مثابه پیش زمینه های مدرنیسم با یکدیگر اختلاف هایی دارند، اما می­توان چارچوب مشترکی میان آنچه پیشنهاد کرده­اند، به دست آورد. بر این اساس، شالوده های اصلی مدرنیسم عبارت­اند از: عقلانیت، تکثرگرایی،  آزادی، برابری، حقوق بشر، مدارا، حاکمیت مردم و قانون­گرایی. پیداست که این مفهوم­ها از جایگاهی نظری برخوردارند، اما می­توانند در گستره جامعه­های انسانی، تحقق و عینیت یابند. چنان که گذشت، مدرنیزاسیون، دربرگیرنده پدیده هایی عینی، قابل مشاهده و تجربه­پذیراند که در دوران جدید با بهره­گیری از دانش­های بشری و تجربه­های متراکم تاریخی، در جامعه تعیّن یافته­اند. پدیده­های مدرنیزاسیون عبارت­اند از: ارتباطات، وسایل حمل و نقل، جاده­ها؛ نهادهای علمی، مانند دانشگاه­ها، مراکز پژوهشی و کتابخانه­ها؛ نهادهای سیاسی،مانند مجلس نمایندگان مردم، دولت، دادگستری؛ و بنیان­های تجاری و صنعتی و مالی، مانند بازار، اتاق­­های بازرگانی، اتحادیه­های صنفی، کارخانه­ها، پالایشگاه­ها، بانک­ها و مراکز بورس.

مدرنیزاسیون، بدون مدرنیسم

اکنون به نسبت میان مدرنیزاسیون و مدرنیسم می­پردازم که ناظر به دومین پرسش این مقاله است. اگر جامعه­ای بدون شناخت دقیقِ سرچشمه های مدرنیسم به  جهان مدرنیسم واردنشد و صرفا با انگیزه و عزم پولادین به کار نوسازیِ کشود پرداخت، آیا در مسیر تحقق بخشیدن به دموکراسی گام برداشته­است؟ در پاسخ می­توان گفت: ممکن است از رهگذر مدرنیزاسیون، نَمی از یَمِ دموکراسی به جامعه سرایت کند، اما، مدرنیزاسیون به خودی خود، یک ملت و کشور را بدون برخورداری از سرمایه بزرگ مدرنیسم به دموکراسی نمی­رساند.

   در ایران معاصر، از دوران قاجاریه و هنگام کارگزاری عباس­میرزا (نایب­السلطنه)، کشور ما طعم مدرنیزاسیون را چشید و نخستین تجربه­ها را در این وادی با اقداماتی همانند تآسیس کارخانه توپ­ریزی، نظم­دادن به قشون، راه­اندازی برخی صنایع کوچک و همچنین ترجمه شماری از آثار علمی، فنی و ادبی مغرب­زمین آغاز کرد.(5) این تجربه ابتدایی، در دوران صدارت میرزاتقی­خان امیرکبیر با تآسیس دارالفنون و اقدامات دیگر، گسترش و تداوم یافت. این دو نمونه، گزینش مدرنیزاسیون فارغ از آگاهی عمیق و احساس نیاز جدی به اخذ اصول و مبانی تجدد در ایران بود.(6)

در دوران جنبش مشروطه­خواهی مردم ایران، کوشش­های اندیشه­­وران و دانشمندان ایرانی در فهم و اقتباس شالوده­های مدرنیسم با کامیابی­هایی همراه بود. در میان این بزرگان می­توان از میرزا ملکم­خان، سید جمال الدین اسد آبادی، زین العابدین مراغه ای، میزا یوسف خان مستشارالدوله، میرزافتحعلی آخوندزاده، میرزا آقاخان کرمانی و عبدالرحیم طالبوف نام برد.

   متاسفانه جامعه عقب­افتاده ایران  در آن روزگار- که به شدت در تبِ آتشین احساسات و شعار می­سوخت و با استعداد عجیبی بسوی خشونت تمایل نشان می­داد-، امکان گفت­و­گو، مفاهمه و نقد سازنده را از نخبگان جامعه سلب­کرد. مدرنیزاسیون پس از مشروطه در دوران رضاشاه پهلوی جامه عمل به خود پوشید. در ایران برای نخستین بار ارتش منظم تشکیل شد، ساختارهای دولتی پدیدآمد، کشور صاحب دانشگاه، موزه و کتابخانه ملی شد، راه­های ارتباطی گسترش یافت و راه­آهن سراسری تآسیس گردید. دادگستری تاسیس شد. مردم صاحب شناسنامه شدند و امور ثبتی و وقایع اربعه (تولد، ازدواج، طلاق و مرگ) به نظم درآمد، و نظام وظیفه در کنار تحصیلات جدید سامان یافت. همه این ها و ده­ها کار دیگر که به همت صاحبان دانش و صنعت و تجارت به انجام رسید، چیزی جز مدرنیزاسیون نبود. در آن دوره، برنامه­ای مدون و راهبردی برای پدیدآوردن شالوده­های نظری در راستای نوسازی ایرانی فراهم نیامد.

مدرنیزاسیون ایران در دوران پادشاهی محمدرضاپهلوی، کمابیش، تداوم راهی بود که در روزگار پهلوی اول آغاز شده­بود، منتهی در ابعادی گسترده­تر و در دوره زمانی طولانی­تر. در این دوره، تجارت و صنعت ایران در بخش­های دولتی و خصوصی توسعه یافت، به شمار دانش­آموختگان با گسترش مراکز آموزشی افزوده شد، ناوگان حمل­و­نقل هوایی روزآمد گردید، ارتش ایران به مهارت ها و جنگ­افزارهای جدید مجهز شد و تا حدودی از شمار بی­سوادان- که در دوران مشروطه به نود درصد جمعیت ایران می­رسید- کاسته شد. ایران صاحب کارخانجات ذوب­آهن، ماشین­سازی و تراکتورسازی گردید، شماری از درجه داران و افسران وظیفه به عنوان سپاهیان دانش، بهداشت، ترویج و آبادانی و دین به روستاها و نقاط دوردست گسیل شدند تا در بهبود وضع محرومان بکوشند. این همه، به معنی تمرکزِ سیاست گذاران و برنامه­ریزان و مجریان کشور به امر نوسازی و غفلت و یا تغافل آنان در اهتمام نسبت به تربیت جامعه ایران درجهت نیل به دموکراسی از رهگذر فهمِ عمیق و همه­جانبه مدرنیسم بود. تحمیل فضای امنیتی و خفقان در جامعه – که ساواک و پلیسْ عاملان اصلی آن بودند-، بستن راه­های گفت­و­گوی آزاد، محدودیت رسانه­های گروهی و اعمال ممیزی (سانسور)، مقابله با تاسیس و فعالیت احزاب سیاسی و نهادهای مدنی - که در سال­های پایانی دوران پهلوی، به یک حزب واحد فرمایشی (رستاخیز) فروکاسته شد -، از موانع اصلی در برابر ریشه دواندن مدرنیسم در جامعه ایران بود.


پرسشی که اکنون مطرح می­شود این است که آیا اندیشه­وران سیاسی، برنامه­ریزان و دولتمردان ایران در دوران پادشاهی پهلوی نمی­دانستند که مدرنیزاسیون در غیبت مدرنیسم، مانند آن است که بخواهیم ساختمانی بسازیم بدون این که درکی از جغرافیا و تاریخ و فضا و فرهنگِ محیط خود داشته باشیم؟ آنان بدون طی کردن مقدمات لازم، ناگهان در مورد مدرنیزاسیون به اجماع رسیده­بودند، و چنانکه علی میرسپاسی به درستی اشاره می کند، توسعه به عنوان بخشی از مدرنیته،با ترجمه ای تقلیل گرایانه، به کل آن بدل گشته بود.(7).این مقدمات لازم، دارای دو مرحله اصلی است. نخست، درک مدرنیسم وانس گرفتن با فضای آن، با رجوع به سرچشمه­های اصلی این پدیده، همراه با نقد آن. دوم، اقتباس آگاهانه از پدیده مدرنیسم با نگاهی ژرف به ساختار و درونمایه فرهنگی جامعه ایرانی و سپس صورتبندی اصولی بنیادین که از پسِ گفت­و­گو و نقادی میان ایرانیان فراهم آمده باشد. آشکار است که پدیده عقلانی و جهانشمول مدرنیسم می­بایست پذیرفته­شود و آنچه با شرایط فرهنگی جامعه ایران هماهنگی ندارد، در فرایندی دیالکتیکی با گزینشی آگاهانه و نقادانه فراچنگ آید. پس از این دو مرحله است که نوبت به مدرنیزاسیون می­رسد.


 پرسش دیگری که رخ می­نماید این است که چرا در دوران قاجاریه و پهلوی، اراده­ای یگانه در کار مدرنیزاسیون ایران از قوه به فعلیت رسید، اما موضوع بنیادین مدرنیسم جدی گرفته نشد؟ چرا نوسازی ارتش، ایجاد راه­آهن، تآسیس ذوب­آهن، مقدمات برخورداری از انرژی هسته­ای و ده­ها نمونه دیگر تحقق یافت، اما آزادی از رهگذر تآسیس بنیادهای مطبوعاتی، احزاب، نهادهای مدنی، انتخابات و هم چنین فرهنگ پرسشگری و نقادی، نهادینه نشد؟ چرا ممیزی اعمال شد و قانون اساسی و دیگر قوانین موضوعه از سوی مجلس، دولت، دستگاه قضایی و شخص پادشاه به کرات نقض گردید؟ چرا خشونت و شکنجه جای مدارا و حرمت­نهادن به ارزشِ ذاتیِ انسان را گرفت، و چرا فساد سیاسی، مالی و اخلاقی، همراه با اختلافات طبقاتی گسترش یافت؟


در پاسخ می­توان به دلایل و علل مختلفی اشاره کردکه مهم­ترین آن ها ار این قرار است:


1. پیچیدگیِ مفهومیِ نسبت مدرنیته، مدرنیسم و مدرنیزاسیون که لازمه درک و فهم آن، تآملات نظری با دسترسی به سرچشمه­های موضوع در اندیشه های فیلسوفان بزرگ بود. از سوی دیگر، کار دشوارتر، فراهم ساختن مدلی از دموکراسی برای ایران بود که از خاستگاهی ایرانی برآید و بر مدار عقلانیت و آزادی، مقتضیات فرهنگ ایرانی را در نظر بگیرد.


2. استبداد سیاسی بزرگترین مانع ورود مدرنیسم به ایران بود. حاکمان خودکامه کم وبیش با تحقق مدرنیزاسیون مشکلی نداشتند، اما هنگامی که از آزادی، برابری، حاکمیت مردم و حقوق اساسی ملت سخن به میان می­آمد، آنان دچار وحشت می­شدند و به شدت با این مفهوم­ها به مقابله و مبارزه برمی­خواستند؛ زیرا مدرنیسم را تهدیدی در برابر قدرت مطلقه، مادام­العمر و موروثی خود می­دانستند. اگر مدارس میرزا حسن رشدیه به رشد آگاهی و خردورزی جوانان ایران می­انجامید، ناصرالدین­شاه نمی توانست نسبت به آن روی موافق نشان بدهد. از این رو، طبیعی بود که فرجام کار رشدیه به زندان و شکنجه بیانجامد و نخستین مدارس نوین و نوپای ایرانی با هجوم وحشیانه اوباشی مواجه شود که از سوی خودکامگان اجیر شده بودند.(8)

3. ناامنی و یا نگرانی از بروز ناامنی در ایران، چه در بعد داخلی و چه منطقه­ای، حاکمان را از دست­زدن به اصلاحات قانونی و دموکراتیک بر حذر می­داشت. آنان می­ترسیدند که با ظاهر شدن آفتابِ آزادی در افق ایران، نظم سلطانی که بر مدار استبداد، خفقان، ظلم، سرکوب و فسادشکل گرفته بود، در گرمای این آفتاب همچون یخ ذوب شود.(9)

  
بنابراین، دریافتیم که مدرنیزاسیون ایران بی­اعتنا به مدرنیسم نمی­توانست به دموکراسی بیانجامد، چراکه شرط تحقق دموکراسی، مدرنیزاسیون پس از درک و پذیرفتن مدرنیسم و انس گرفتن باارزش های  آن است. بدون مدرنیسم، می توان به مدرنیزاسیون دست زد، (صرف نظر از این که این نوسازی، هماهنگ، همه­جانبه و مداوم باشد، یا ناهماهنگ، یکسویه و کوتاه ­مدت )، اما این مدرنیزاسیون به دموکرسی نمی انجامد بلکه پا در هوا و معلق باقی می­ماند.


مدرنیسم یا مدرنیزاسیون، اولویت با کدام است؟


پاسخگویی به پرسش سوم این مقاله، تا این جا به میزان زیادی انجام یافته است. در راهِ رسیدن به جامعه­ای دموکراتیک می­باید از مدرنیسم آغاز کرد و آنگاه دست به کار مدرنیزاسیون شد. این که از مدرنیسم آغاز کنیم، چه معنایی دارد؟ به نظر من، پس از تدوین و صورتبندی اصول عقلانیت، آزادی، تکثرگرایی، برابری، حقوق بشر، مدارا و حاکمیت مردم، در فرایندی گفتگویی و نقادانه، رسیدن به وفاق ملی کاری اساسی است. این وفاق دارای دو وجه مدنی و حکومتی است. وجه مدنی آن، توافق بر سر این اصول میان نخبگانِ جامعه اعم از روشنفکران، دانشمندان، مدیران بخش خصوصی و سران احزاب و نهادهای مدنی است. وجه حکومتی آن، توافق سران حکومت در مورد ضرورت پذیرش این اصول به عنوان گزینه­ای عاقلانه­تر، خوبتر و کارآمدتر به مثابه سنگ بنای نوسازی در مدیریت بهینه جامعه است. آشکار است که رسیدن به این وفاق دوسویه از طرف مردم و حکومت، امری به غایت دشوار و مستلزم تلاش فراوان، صبوری و کار درازمدت و مرحله به مرحله است. مردم و حکومت در گفتگویی صمیمانه و نقادانه بایستی در مورد پذیرش این اصول یکدیگر را قانع کنند و به توافق برسند. اگر به کشورهای دموکراتیک به دقت نظر کنیم، درمی­یابیم که در مورد مدرنیسم میان شهروندان و حاکمان وفاق وجود دارد، اختلاف نظرها مربوط به موارد نادر و خاص است. این اختلافات نیز از رهگذر ساز و کارهای دموکراتیک به توافق و یا مصالحه می­انجامد.


 هنگامی که مدرنیسم پذیرفته شود، مدرنیزاسیون می­تواند با طرح و نقشه و بدون مانع و دست­انداز عمده، به تدریج دموکراسی را در جامعه محقق سازد. بدین­سان، دموکراسی در سپهر عمومی[6]ودر نظام سیاسی، بسترساز نیل به همبستگی از طریق توافق، مصالحه و سازش در میان شهروندان و همچنین میان نهادهای مدنی و حاکمیت سیاسی می­شود. یکی از ارزش های مدرنیسم، حق آزادی فردی  و اجتماعی در چارچوب قانون است. اگر مردم و نظام سیاسی، هر دو در برخورداری از آزادی در حدود قانون، به باور مشترک برسند، می­توان گفت که این اصل بنیادین را در عالمِ نظر پذیرفته­اند. گام بعدی، تحقق آزادی در جامعه است. نشانه چنین پذیرشی، آزادی بیان، قلم، انتشارات، تآسیس احزاب و نهادهای مدنی و برپایی اجتماعات مسالمت­آمیز در چارچوب قانون است. اگر این روند در جامعه­ای عینیت یابد، می­گوییم این جامعه به دموکراسی دست یافته­است؛ چراکه در گام نخست، آزادی را به مثابه حق پذیرفته و در گام دوم، این پذیرش و باور را در ساختارهای  قانونی متبلور ساخته­است. مثال دیگر، اصل تفکیک قوا در نظام سیاسیِ دموکراتیک است. در آغاز می­باید فلسفه تفکیک وظایف قوای سه­گانه قانونگذاری، اجرایی و قضایی از سوی کنشگران در سپهر عمومی و از سوی حاکمان در دایره قدرت سیاسی پذیرفته  شود. اگر در این مورد میان مردم و حکومت اتفاق نظر حاصل گردد، تفکیک قوا عینیت خود را در ساختار دموکراتیک نشان خواهدداد. در چنین حکومتی، قدرت اجرایی در کار مجلس دخالت نمی­کند و حریم اختیارات نمایندگان مردم را مورد تجاوز قرارنمی­دهد. همچنین دستگاه قضایی از اِعمال نفوذِ دولت در امان است تا بتواند مأمن تظلم شهروندان ستمدیده باشد. در برابر، مجلس و دستگاه قضایی، دولت را با زیرپانهادن قانون مورد هجوم و تعرض قرارنمی­دهند. آشکار است که اجرای اصل تفکیک قوا، به افزایش مشروعیت و کارآمدی حاکمیت کمک می­کند؛ پس چرا باید با نقض این اصل بنیادین، حکومت از چشم مردم بیافتد، اعتماد مردم از حاکمان سلب شود و حکومت با ناکارآمدی به هاویه بحران­های سیاسی فرو افتد؟ نمونه دیگر، پذیرش اولویت امنیت ملی و منافع ملی بر منافع فردی و گروهی است. چنین شاخصی، جامعه­های دموکراتیک را از غیر دموکراتیک  جدا می­کند. پایبندی به دو اصل امنیت ملی و منافع ملی به مثابه سنگ­بنای حاکمیت دموکراتیک، نشانه­ای از باور به مدرنیسم و گرایش به مدرنیزاسیون بر مدار عقلانیت است.


گفت­و­گو، وفاق، دموکراسی


واپسین موضوع این نوشتار چگونگی دستیابی به دموکراسی از رهگذر مدرنیسم و مدرنیزاسیون است. گفته شد که راه رسیدن به سر منزلِ مقصود در زیست اجتماعی، نیل به وفاق جمعی است. به باور من، تا زمانی که بر سر راه وصول به دموکراسی، در مورد مدرنیسم و سپس مدرنیزاسیون به وفاق نرسیم، تحقق دموکراسی به معنای درست کلمه ناممکن خواهدبود. امکان دارد نام حکومت خود را دموکراتیک یا جمهوری بگذاریم و حتی اوصافی همانند لیبرال، سوسیال، مسیحی و اسلامی را نیز به آن ها بیافزاییم، اما این نام­گذاری­ها، بازی با کلمات است و حکومتی بر مدار عقلانیت، اخلاق و کارآمدی فراهم نمی­آورد. آیا« جمهوری عربی یمن»، «جمهوری عربی سوریه» و «جمهوری دموکراتیک خلق کره»، حکومت­هایی دموکراتیک ­اند؟ آیا نشانه­ای از نفوذ و رسوخ مدرنیسم در ساختارهای حکومتی این کشورها به چشم می­خورد؟ آیا دولت­هایی با حاکمیت­های استبدایِ مدام­العمر و موروثی زیر نام جمهوری و دموکراسی، به واقع نظام­هایی آزاد و دموکراتیک هستند؟ طبیعی است که باید میان دموکراسی واقعی یعنی دموکراسی به مثابه برون دادِ مدرنیسم و مدرنیزاسیون - با کاریکاتورهایی به اسم دموکراسی که پوششی برای پنهان کردن انواع استبداد و خودکامگی است - فرق گذاشت.


برای رسیدن به وفاق جمعی پیرامون سه­گانه مدرنیسم، مدرنیزاسیون و دموکراسی، راهی جز گفتگوی مداوم، نقادانه، صمیمانه، دلسوزانه و فروتنانه وجودندارد.  نخست لازم است کنشگران در سپهر عمومی با یکدیگر به گفتگو بنشیند و مسایل اساسی  و حیاتی جامعه را مورد تجزیه و تحلیل قراردهند. سپس حاصل اجماع نظر خود را با حاکمیت در میان بگذرند. فرایند رسیدن به وفاق ملی - که از وفاق حداقلی آغاز می­شود و به وفاق حداکثری می­انجامد – در جامعه­هایی مانند ایران، بسیار طولانی، دشوار،نفس­گیر و کند است. هرگونه مطلق­گرایی، جزمیت، خود همه­انگاری، تکروی، قانون­شکنی، عدم شفافیت و طمع­ورزی، آفت­های مرگبار گفتگو در جهت رسیدن به وفاق ملی هستند. بایستی این راه طولانی و دشوار را با بردباری، آگاهی، درایت و ازخودگذشتگی پیمود. مهارکردن عواطف و احساسات و فرونهادن دو حس ویرانگرِ شیفتگی و نفرت، کلید طلایی گشودن باب گفتگوهای سارنده و گشاینده گره از کارهای فروبسته است.

 
  گسترش ظرفیت های ارتباطی میان انسان ها، به فرایند وفاق ملی کمک می کند و آن را شتاب می بخشد. انقلاب ارتباطات و انفجار اطلاعات از طریق گسترش فضاهای مجازی در شبکه جهانی اینترنت، امکان گفتگوی آزاد میان افراد در سپهر عمومی را در جامعه جهانی به واقعیتی دست­یافتنی و سهل­الوصول مبّدل ساخته­است. کنشگری در فضاهای مجازی، سپهر عمومی را در سطوح ملی، منطقه­ای و جهانی، آن هم به نحو برابر، به گونه­ای باور نکردنی، ظرفیت و فراخی بخشیده­است.


درک و پذیرش مدرنیسم و موانست با آن، پیش از وارد شدن به فرایند مدرنیزاسیون، کاری کارستان و رخدادی مبارک و معنی­دار است. یکی از معانی آن این است که ما بر سر اصول و در پی آن، سیاستگذاری­ها و برنامه­ریزی­ها با یکدیگر توافق می­کنیم، نه این که به عنوان مثال، من و شما باهم توافق کنیم که به قدرت برسیم و دیگران را از قدرت به ریز بکشیم و یا نگذاریم فرصتی برای دستیابی به قدرت بیابند. فهم و هضم مدرنیسم به معنی پذیرش روش­هایی با سه ویژگی مشخص است؛ یعنی روش­هایی که «عقلانی­تر »، «منصفانه­تر» و «کارآمدتر» باشند. اگر در مورد روش سیاستمداری و اعمال قدرت به اجماع رسیدیم، آن وقت دموکراسی، خود، ساز و کارِ دستیابی به قدرت را به ما نشان خواهدداد. در جامعه دموکراتیک، همگان امکان رسیدن به قدرت از رهگذر رقابت آزاد و برابر را دارا هستند؛ جامعه­ که در آن اقلیت می­تواند در فرایندی رقابت­آمیز و با ارایه برنامه، به تدریج به اکثریت تبدیل شود؛ جامعه­ای که در آن، حکومت در برابر مفهوم­های خیر و سعادت،  ادیان و مذاهب، سنت­ها و آیین­ها، بیطرف است و این موارد را به انتخاب آزادانه شهروندان وامی گذارد.(10)


هرگاه مدرنیسم با اقبال ملی در وفاقی جمعی به مثابه فرهنگ برتر پذیرفته­شود و مدرنیزاسیون بر شالوده مدرنیسم بنا نهاده­شود، آنگاه می­توان شاهد تحقق مدرنیته بود. مدرنیته در این حیطه، یعنی نو شدن، روزآمد شدن و اندیشه­ها، راهبردها و راه­های رسیدن به نظمی انسانی، عادلانه و اخلاقی را بازآفرینی و تجدید کردن. به این معنی، انسان مدرن­بودن، به معنی «فرزند زمان خویشتن» بوده­است.(11)


فراموش نکنیم که دموکراسی در هر کشور و در قلمرو هر جامعه­ای، کم­و­بیش رنگ و بوی فرهنگ و زیست­بوم آن جامعه را به خود می­گیرد. دموکراسی، فرهنگی است که هم تأثیر می­گذارد و هم تأثیر می­پذیرد. از این رو است که ما در جهان امروز، دموکراسی محض یا ناب نداریم. می­توانیم در ترکیب­هایی مانند سوسیال­دموکراسی، دموکراسیِ لیبرال، دموکراسیِ مسیحیان و دموکراسیِ مسلمانان، انواعی از دموکراسی را در سپهری متکثر و متنوع مشاهده کنیم. نادیده­گرفتن این تجلیِ رنگین­کمانی از دموکراسی- به عنوان انسانی ترین، بهترین و کارامدترین حکومتی که نوع بشر تاکنون پدید آورده-، فرار از واقعیت­ها است. فراموش نکنیم که واقعیت­گریزی در راه گفتگوی مدنی برای دست­یافتن به دموکراسی، سمّ مهلک است. دموکراسی نمی­تواند با استبداد و خودکامگی جمع شود. بنابراین، حکومت های مطلقه و مادام­العمرِ فردی - که تخته بند قانون­ستیزی، دروغگویی، ریاکاری و اعمال خشونت­اند -، هرگز نمی­توانند ردای دموکراسی به بر کنند و چماق آزادی­ستیزی و نقض مداوم حقوق بشر را در زیر آن پنهان سازند. دموکراسی نمی­تواند جذب نظام­های فکری و حکومتیِ استبدادی از هر نوع آن شود. به قول مولانا در مثنوی معنوی:

 

 


ذره­ذره کاندرین ارض و سماست

جنس خود را همچو کاه و کهرباست

نوریان مَر نوریان را طالب­اند

ناریان مَر ناریان را جاذب­اند.(12)


نگران نباشیم که حکومت های استبدادی بتوانند دموکراسی را به نفع مطامع و منافع خودش مصادره کنند. این کار، شدنی نیست. دموکراسی با درخشندگی و روشنگریِ خود، پرده­های فریب و نفاق را خواهددرید. نور و ظلمت هرگز نمی­توانند با یکدیگر متحد شوند.


برآیند گفتگو در دو سطح سپهر عمومی و قلمرو حکومتی، می تواند به وفاق بیانجامد. اما فراموش نکنیم که وفاق حداقلی – یعنی وفاقی که اکثریت مطلق شهروندان با اصول آن موافقت و همراهی کنند – هدفی است که می­تواند دسترسی به آن زیاد دشوار نباشد. جان­رالز در لیبرالیسم سیاسی در واپسین سال های زندگی پربار خود، به این نتیجه رسید که« اجماع  همپوشان»[7] میان شهروندان در جامعه­های دموکراتیک، راه­حلی خردمندانه برای زیستنِ اخلاقی انسان­ها در کنار یکدیگر است؛ زیستی که می­تواند همراه با برخورداری از حقوق و آزادی­های فردی و اجتماعی برای نیل به خوشبختی باشد.(13)


 ایران امروز، با پشت سر نهادن تجربه­های گرانسنگ تاریخی از جنبش مشروطه­خواهی تاکنون، برای ادامه حیات خود راهی جز طی منازل مدرنیسم، مدرنیزاسیون و دموکراسی ندارد. بدین­سان، جامعه ایران می­تواند نوشوندگی و تجددِ درون­زا را با سرافرازی تجربه کند. امیدوارم مرحله گذار به دموکراسی – که اینک ایرانیان در مسیر پیمودن راهِ درشت و پرپیچ و خم آن هستند -، سرانجام ما را به منزلگاه نهایی یعنی جامعه­ای با مناسبات دموکراتیک برساند.

 
پی نوشت ها

1.       مارشال بِرمن، هرآنچه سخت و استوار است دود می شود و به هوا می رود، تجربه مدرنیته، ترجمه مراد فرهادپور،تهران، طرح نو، 1386، چاپ ششم، ص 17.

2.       همان، ص 14.

3.       همان، ص 15.

4.       همان، ص 16.

5.       درباره زندگی، شخصیت و اصلاحات عباس میرزا( نایب السلطنه) رجوع شود به ناصر نجمی، عباس میرزا، تهران، انتشارات علمی، 1374. صص 68-97 و 128-125 و 345- 341.

6.       در باره اصلاحات امیر کبیررجوع شود به: فریدون آدمیت، امیر کبیر و ایران، تهران، انتشارات خوارزمی، 1354، چاپ چهارم.

7.       علی میرسپاسی، دمکراسی و حقیقت، تهران، طرح نو، 1381، ص 133.

8.       در باره میرزا حسن رشدیه و اقدامات او در نوسازی آموزش و پرورش ایران، و تنگناهایی که استبداد قاجاریه برای او پدید آورد، مراجعه شود به: ماشاالله آجودانی، مشروطه ایرانی، تهران، نشر اختران،1382، صص 150-142 و 260-272 و 482-512.

9.       در مورد ناامنی در ایران و تاثیرات آن بر توسعه و نوسازی ایران، مراجعه شود به: حبیب الله پیمان،ایران، بی ثباتی و ناامنی پایدار،تهران، انتشارات قلم، 1387؛ محمد علی همایون کاتوزیان، تضاد دولت و ملت،نظریه تاریخ وسیاست در ایران، ترجمه علیرضا طیب، تهران، نشر نی، 1384، چاپ سوم، به ویژه مقاله« آزادی و لجام گسیختگی در انقلاب مشروطیت»، صص 189-149.   

10.   در ارتباط با موضوع بیطرفی( Neutrality) از منظر فلسفی، مراجعه شود به: سید علی محمودی، «تحليل و ارزيابي دکترين هاي بيطرفي در حوزه فلسفه سياسي و اخلاق»، مجله سياست خارجي، شماره 3، سال پنجم، پاييز 1370؛ هم چنین سید علی محمودی، عدالت و آزادی، تهران، نشر اندیشه معاصر، 1376، فصل سوم. در باره مفهوم خیر(Good) و نسبت آن با حق( Right )، مراجعه شود به : سید علی محمودی، «چرا اولویت حق بر خیر شالوده آزادی و دمکراسی است؟، درباره چیستی و پیامد های اجتماعی ـ سیاسی دو آموزه « اولویت حق بر خیر» و « اولویت خیر بر حق» در فلسفه سیاسی»، آیین، شماره 24 و 25، آذر و دی 1388.

11.     علی ابن ابی طالب(ع)،« اَلمَرءُ اِبنُ ساعَتِهِ»، انسان، فرزند زمان خویش است، عبد الواحد بن محمد تمیمی آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، با مقدمه و تصحیح و تعلیق میر جلال الدین حسینی ارموی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1366، جلد نخست، ص 122، حدیث447.

12.   جلال الدین محمد مولوی، مثنوی معنوی،به تصحیح و مقابله و همّت محمد رمضانی، تهران، کلاله خاور، 1361، چاپ چهارم؛ بیت نخست، دفتر ششم، ص 395؛ بیت دوم، دفتر دوم، ص80.

13. John Rawls, Political Liberalism, New York, Colombia University, Lecture IV. The Idea of an Overlapping Consensus, pp. 133-150.

 
 
 منبع : آئین گفتگو

نظرات وارده در یادداشت ها لزوما دیدگاه جرس نیست. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

کتابنامه

آجودانی، ماشاالله، مشروطه ایرانی، تهران، نشر اختران،1382.

آمدی عبد الواحد بن محمد تمیمی، غرر الحکم و درر الکلم، با مقدمه و تصحیح و تعلیق میر جلال الدین حسینی ارموی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1366.

آدمیت، فریدون، امیر کبیر و ایران، تهران، انتشارات خوارزمی، 1354، چاپ چهارم.

بِرمن، مارشال، هرآنچه سخت و استوار است دود می شود و به هوا می رود، تجربه مدرنیته، ترجمه مراد فرهادپور،تهران، طرح نو، 1386، چاپ ششم.

پیمان،حبیب الله،ایران، بی ثباتی و ناامنی پایدار،تهران، انتشارات قلم، 1387.

کاتوزیان، محمد علی همایون، تضاد دولت و ملت، نظریه تاریخ وسیاست در ایران، ترجمه علیرضا     طیب، تهران، نشر نی، 1384، چاپ سوم .

محمودی، سید علی، «تحليل و ارزيابي دکترين هاي بيطرفي در حوزه فلسفه سياسي و اخلاق»، مجله

سياست خارجي، شماره 3، سال پنجم، پاييز 1370.

محمودی، سید علی، عدالت و آزادی، تهران، نشر اندیشه معاصر، 1376.

مولوی، جلال الدین محمد، مثنوی معنوی، به تصحیح و مقابله و همّت محمد رمضانی، تهران، کلاله خاور، 1361، چاپ چهارم.

علی میرسپاسی، دمکراسی و حقیقت، تهران، طرح نو، 1381

نجمی، ناصر، عباس میرزا، تهران، انتشارات علمی، 1374.

 John Rawls, Political Liberalism, New York, Colombia University, 1993.


________________________________

[1] . Modernity

[2] .Modernism

[3] .Modernization

[4] .Modernist

[5] .Public

[6] .Public Sphere

[7] . Overlapping  Conesus

0 comments:

ارسال یک نظر

آخرین آخبار